جنگ و اراده ظهور زنان

چکیده تفصیلی

جنگ همواره به عنوان یکی از شدیدترین و پیچیده‌ترین آزمون‌های تاریخ بشریت، زمینه‌ساز دگرگونی‌های عمیق در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و فردی بوده است. در این میان، حضور زنان در عرصه‌های جنگ، به ویژه در بافت فرهنگی و تاریخی ایران، بازتاب‌ تحولات مفهومی و عملی نسبت به نقش جنسیت در موقعیت‌های بحرانی بوده است. زنان با جرأت و ایستادگی در رویارویی با جنگ، نه صرفاً به عنوان بازیگران فرعی پشت صحنه، بلکه به عنوان کنشگران فعال و تأثیرگذار، نقش‌آفرینی کرده‌ اند. همیشه از اثرگذاری و نقش خانم‌ها در جامعه صحبت می‌شد و مخالفان و موافقان خودش را هم داشت. اما جنگ رمضان ثابت کرد که حرکت‌های اثرگذار در جامعه جز با حضور بانوان میسر نخواهد شد. همان‌گونه که در تجمعات شبانه شاهد هستیم که بانوان چطور پیشرو و پرچم‌دار بودند و خانواده خود را هم به میدان آورده اند. بانوان چه در نقش همسر و چه در نقش مادر در راه دفاع از وطن پیشرو بودند و اقدامات مؤثری هم در جنگ اخیر انجام دادند.

باید اشاره کرد که جنگ رمضان تنها عرصه‌ نبرد نظامی نبود، بلکه تجلی‌گاه الگوی سوم زنانی بود که نه در حاشیه، بلکه در متنِ مدیریت بحران کشور خوش درخشیدند. در این مدت، توانمندی بانوان در مدیریت بحران و شرایط اضطراری جنگ، به شکلی شگفت به نمایش گذاشته شد. هوشمندی زنان در حفظ آرامش روانی خانواده و همزمان حضور فعال در سنگرهای پشتیبانی، نشان‌دهنده یک «مدیریت تاب‌آور» است. حضور زنان در این برهه، حضوری «پیشران» و «خط‌شکن» می‌باشد. زنان نه به عنوان پیرو، بلکه به عنوان اولین گروه‌هایی که صفوف تجمعات شهری و مراسمات ملی را شکل می‌دادند، دیده شدند. این حضورِ حماسی، به ویژه در لحظات سختی مثل شهادت رهبری، موتور محرک جامعه برای ادامه مقاومت بود.

مقدمه

زنان نیمی از پیکره اجتماع می باشند؛ شخصیت، رفتار، فرهنگ و اندیشه شان بی گمان در شکل گیری جامعه انسانی نقش مهمی را ایفا می کند. قرآن کریم جریان نجات موسی از چنگال فرعونیان به دست مادر و خواهر را به تصویر کشیده است تا همگان به عظمت شخصیت زنان احترام بگذارند: «و ما به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر ده و چون بر او بیمناک شدی، او را در دریا بیانداز و مترس و غمگین مباش که ما او را به تو باز می گردانیم و او را از پیامبران قرار می دهیم ».(قصص،7) مادر موسی وقتی به امر پروردگارش فرزندش را به نیل انداخت به خواهر موسی گفت: صندوق را دنبال کن؛ اگر مقصد نهایی اش قصر فرعون بود پیشنهاد دایه بده و بگو: آیا شما را بر خانواده ای راهنمایی کنم که برای شما از وی سرپرستی کند و خیرخواه او باشد؟(قصص، 11) خواهر موسی آن را پذیرفت و رسالت خود را به نحو مطلوب به پایان برد و موجب نجات موسی شد و از این لحظه به بعد پای زنی دیگر در میان است که با اصرار در متقاعد کردن فرعون موجب تحول جامعه بشری در آینده می شود: و همسر فرعون گفت: او را نکشید که او روشنی چشم من و توست. شاید به ما سودی برساند یا او را به فرزندی بگیریم.(قصص، 9) از این رو وی اساسی ترین نقش در استقرار دولت الهی موسی در دربار فرعون را ایفا نمود که سرانجام منجر به نابودی حکومت جور و اقتدار بنی اسرائیل شد. البته در موارد دیگر نیز قرآن از زنان و نقش آنها یاد کرده؛ و نقش های سیاسی و اطلاعاتی از آنان را در قرآن بیان کرده است. علاوه بر قرآن و آموزه های دین، در سیره و سنت پیامبراکرم(ص) نیز زنان به ایفای نقش های متعدد از جمله حضور در جبهه و جنگ داشته اند که گزاره های تاریخی بسیاری بر این امر دلالت دارد.

1  . زنان و جنگ در صدر اسلام

زنان در صدر اسلام، در صحنه های مختلف اجتماعی، سیاسی و نظامی حضوری فعال داشته و به عنوان عنصری کارآمد و مفید، در دفاع از اسلام و حکومت اسلامی نقش های مهمی را ایفا می کردند.

با توجه به اینکه قوانین اسلام متناسب با ساختار وجودی مردان و زنان است، در شرایط مختلف جنگ، وظایف متفاوتی برای آنان تعیین نموده است. بیان نقش زنان در جنگهای صدر اسلام در زمان پیامبر (ص) می تواند راه گشای امت در شرکت هر چه بیشتر آنان در نبرد با استکبار جهانی باشد. تاریخ جنگهای صدراسلام، بیانگر و شاهد آن است که مسئولیت معالجه مجروحان جنگی به زنان واگذار می شده است. امّ عطیّه می گوید: «من در هفت غزوه به همراه پیامبر(ص) شرکت کردم و علاوه بر انبارداری، معالجه مجروحین جنگی را نیز عهده دار بودم».(ابن سعد، 1369، ج8، ص445؛ عسقلانی، 1374، ج4، ص471). 
سماعه از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) نقل می کند که پیامبر(ص) جهت معالجه مجروحان، زنان را نیز به جنگ فرا می خواند؛ از غنایم چیزی به آنها نمی داد، لکن مبلغی به ایشان عطا می کرد».(کلینی، 1405ه، ج5، ص45؛ ترمذی، بی تا، ج4، ص126).
در برخی متون تاریخی آمده است که هنگام عزیمت به سوی جنگ، برخی از زنان به صورت گروهی یا فردی، خدمت پیامبر(ص)رسیدند و برای کمک به رزمندگان و معالجه مجروحان، تقاضای حضور در جنگ کردند؛ پیامبر(ص) اجازه فرمودند. مهم ترین آن شرکت حضرت فاطمه(س) درجنگ احد، است؛ آنگاه که آن حضرت به احد آمده بود، پیامبر(ص) مجروح شده بود و خون زخم صورت مبارکش بند نمی آمد، حضرت زهرا(س) به معالجه پدرگرامی پراخت. واقدی دراین باره چنین می گوید: «فاطمه(س) چهره پیامبر(ص) را می شست وعلی(ع) با سپرخود آب می ریخت؛ ولی خون باز نمی ایستاد. حضرت فاطمه(س) قطعه حصیری را سوزانید و خاکستر آن را بر زخم پاشید تا خون بند آمد؛ نیزنقل شده است که با پشم سوخته آن را معالجه کرد».(واقدی، 1409ه، ج1، ص250).
از دیگر مسئولیت هایی که زنان عهده دار آن بودند، وظیفه پرستاری از بیماران جبهه بود. پیامبر(ص) همه نیروهای کارآمد را در جبهه به کار می گرفت و زنانی چون امّ عطیّه، معاذه غفاریه، لیلای غفاریه، و امّ سنان اسلمیه را به جبهه می برد تا علاوه بر مسئولیت معالجه مجروحین، وظیفه پرستاری بیماران را نیز عهده دارباشند.(دخیل، 1412ه، ج5، ص61؛ عسقلانی، 1374، ج4، ص402؛ محلاتی، بی تا، ج3، 410).
در جنگ احد، تعدادی از نیروهای مسلمان فرار کرده بودند و پیامبر(ص) با تنی چند از یاران نزدیک خود، در برابر هجوم دشمن مقاومت می کرد. وضعیت سختی پیش آمده بود که چهارده تن از زنان مسلمان برای یاری رزمندگان روانه جبهه احد شدند. واقدی می نویسد: «محمّد بن مسلمه، همراه زنان به جستجوی آب پرداختند. اینان چهارده نفر بودند که فاطمه (س) دختر پیامبراکرم(ص)نیز با ایشان بود. زنان آب و غذا را برپشت خویش می بردند و به درمان مجروحان می پرداختند و به آنان آب می دادند». (واقدی، 1409ه، ج1، ص249)   

علاوه بر اینها روایاتی در باب آشپزی و طبخ غذا می باشد؛ امّ عطیه گوید: «با رسول خدا(ص) در هفت جنگ شرکت کردم و یکی از وظایفم تهیه غذا برای رزمندگان بود».  (ابن سعد، 1369، ج8، ص455؛ ابن  حنبل، بی تا، ج4، ص84).    
امّ ابیه گوید: «یکی از کارهای ما در جنگ خیبر تهیه دارو برای معالجه رزمندگان مجروح بود». (متقی هندی، 1419ه، ج4، ص345).
امّ ابیه ضمن برشمردن فعالیتهای خود در جنگ خیبر؛ گوید: «ونناول السّهام»: یعنی تیرها را برای رزمندگان فراهم می کردیم».(ابن اثیر، 1427ه ج5، ص584). 
ربیعه دختر معوذ بن عقراء، از زنان متعهدی است که چنین مسئولیتی را عهده دار بود.وی می گوید: «آنگاه که با رسول خدا(ص)در جنگی شرکت می جستیم به رزمندگان خدمت کرده،آنان را سیراب می کردیم و مجروحان را به مدینه انتقال می دادیم».(ابن اثیر، 1427ه، ج5، 451؛ دخیل، 1412ه، ج1، ص442)    

2 . جنگ و زنان معاصر

الف: نقش زنان در انقلاب اسلامی

حضور استوار زنان را در صحنه های قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بسیار چشمگیر می باشد. زنان، نه تنها در پیروزی انقلاب اسلامی سهم بزرگی ایفا کردند، بلکه در تثبیت نظام جمهوری اسلامی و تداوم انقلاب اسلامی حرف نخست را زدند و با حضور در صحنه گوناگون انقلاب اسلامی، توطئه های دشمنان را نقش بر آب ساختند. زن ایرانی که بر اساس اعتقادات مذهبی، زمینه های لازم را داشت؛ از حاشیه به متن جامعه آمد. جامعه زنان مسلمان و متعهد ایرانی برپایه ایمان و عفت و صبر و هوش، حقیقت را دریافت کرده و با تلاشی روزافزون درصدد جبران عقب ماندگی های گذشته برآمد.

امام خمینی شناخت و فهم زن مسلمان ایرانی را ستوده و می‏ فرماید: «اینجانب به زنان پرافتخار ایران، مباهات می ‏کنم که تحولی آنچنان در آنان پیدا شد که نقش شیطانی بیش از پنجاه سال کوشش نقاشان خارجی و وابستگان بی‏شرافت آنان، از شعرای هرزه گرفته تا نویسندگان و دستگاه های تبلیغاتی مزدور را نقش بر آب نمودند، و اثبات کردند که زنان ارزشمند مسلمان دچار گمراهی نشده و با این توطئه‏ های شوم غرب و غربزدگان آسیب نخواهد پذیرفت».(خمینی، 1389،ج14، ص316).

ب : در هشت سال دفاع مقدس

در طول هشت سال دفاع مقدس شیرزنانی که با رشادت و شهامت وصف ناشدنی حضوری مؤثر درجنگ داشتند، و در پیروزی این انقلاب و نظام نقش آفرینی کردند. از مهم‌ترین جلوه‌های حضور بانوان ایرانی در دفاع مقدس نقش پشتیبانی و خدماتی آنان و فراهم آوردن تدارکات لازم برای رزمندگان در جبهه‌های جنگ بود. در آغازین روزهای تهاجم دشمن بعثی، بیشتر این خدمات به صورت خودجوش و کمتر سازمان یافته در مراکزی نظیر مساجد، حسینیه‌ها، مدارس و غیره با مشارکت فعال بانوان صورت می‌گرفت.

رهبری شهید در این باره چنین فرمودند: «اگر در جنگی که هشت سال بر ما تحمیل شد، زنان ما، بانوان کشور ما در میدان جنگ، در عرصه‌ی عظیم ملی حضور نمیداشتند، ما در این آزمایش دشوار و پر محنت پیروز نمیشدیم».[1]

جنگ 12 روزه

از جمله مراکزی که هدف حملات ناجوانمردانه دشمن قرار گرفت رسانه ملی بود، حرکت و استقامت مؤمنانه و شجاعانه مجریان بانوی رسانه ملی که در حین حمله به وظیفه خطیر اطلاع‌رسانی خود ادامه دادند؛ این بانوان کم‌نظیر، در شرایطی که دشمن غاصب و کودک‌کش با بمباران مراکز رسانه‌ای سعی در ایجاد رعب و وحشت و سکوت صدای حق داشت، مکر آنان را تبدیل به تهدیدی علیه خودشان کرده، با شهامت و وقار، رسالت تبیینی و رسانه‌ای خود را به بهترین شکل ایفا کردند و پیام مقاومت و شکست‌ناپذیری ملت ایران را به جهانیان مخابره نمودند.

ج: در جنگ رمضان

در همان روز‌های ابتدایی جنگ، فضای عمومی شهر‌ها تحت تأثیر اخبار و تحولات میدانی قرار گرفت. در این میان، تجمع گروه‌هایی از زنان و دختران در برخی خیابان‌ها و میادین، به یکی از جلوه‌های قابل توجه واکنش اجتماعی تبدیل شد. این حضورها، بیشتر با هدف اعلام همدلی، حمایت از امنیت ملی و تأکید بر انسجام اجتماعی شکل گرفت. یکی از ویژگی‌های قابل توجه این حضور، تنوع سنی و اجتماعی شرکت‌کنندگان بود؛ از دختران جوان تا زنان میانسال، همگی در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند. این هم‌نشینی نسلی، از نگاه تحلیل‌گران اجتماعی، نشانه‌ای از شکل‌گیری نوعی «همبستگی فراگیر» در شرایط بحرانی است.

تجمع دختران و بانوان در روز‌های موسوم به «جنگ رمضان»، جلوه‌ای از واکنش اجتماعی در شرایط بحرانی است؛ حضوری که در کنار ابعاد حمایتی، نشان‌دهنده نقش فعال زنان در شکل‌دهی به فضای عمومی و تقویت انسجام اجتماعی به شمار می‌رود. این حضور فعال، نشان‌دهنده توانمندی زنان در مواجهه با وضعیت‌های استثنایی است؛ وضعیتی که در آن قواعد عادی جامعه دچار بحران می‌شود و امکان ظهور ظرفیت‌های بالقوه افراد فراهم می‌گردد. باید گفت که آگاهی و قدرت زنانه، با ریزترین و جزئی ترین اتفاقات زندگی روزمره عجین است و از همین رو تجلی اراده زنانه در جنگ در تمامی صحنه‌های زندگی جاری است. از اراده زنانی که حس مادری را در صحنه اجتماع با تهیه افطاری برای رزمندگان متجلی می‌کنند؛ تا مادرانی که دست در دست بچه‌های کوچکشان زیر بمباران شهرها به خیابان می‌آیند تا از فرزندان جان برکف کشورشان دفاع کنند و آرامشی باشند برای قلب رزمندگان؛ تا مادرانی که کودکشان را با قصه‌های رشادت دلیرمردان این مرز و بوم آرام می‌کنند؛ تا برگزاری جلسات خانگی دعا و استغاثه برای پیروزی فرزندان میهن... اینها همه تجلی اراده زنانه است که عقل و احساس را در هم آمیخته تا مادری و زنانگی و مراقبتِ اجتماعی و الفت‌بخشی را در سطح جامعه متجلی کند، و در هنگامه جنگ جامعه را آرام و قوی نگاه دارد. زنان ایرانی در این شرایط، نه تنها به تقویت پایداری نظام جنگی کمک کرده‌اند، بلکه خود با عبور از محدودیت‌های جنسیتی، الگوی جدیدی از مشارکت اجتماعی و هویتی را ارائه داده‌اند. با توجه به ظهور اراده زنان در زمان جنگ و بحران به صورت گذرا به نقش زنان در عرصه های مختلف پرداته می شود.

این تجلیات اراده زنانه، نقش مهمی در ناکام گذاشتن مکر دشمنان دارد. چرا که یکی از مهم‌ترین ابزارهای دشمن برای پیروزی در جنگ القاء ترس و ناامیدی و ناکامی است. در واقع دشمن با جنگ شناختی، اراده یک ملت را نشانه گرفته و اینجاست نقش بی بدیل زنان آشکار می‌شود. چرا که ترس و ناامیدی از مقوله احساسات و عواطف است؛ بنابراین مقابله با آن نیز نمی‌تواند بدون توجه به ساحت عواطف و احساسات انسانی انجام شود، و نقش زنان در مدیریت احساسات و عواطف یک جامعه نقشی بی بدیل و انکار ناپذیر است. زنان و مادرانی که با تکیه بر باورهایی عمیق و آگاهانه، در هنگامه جنگ در مقابله با هراس افکنی دشمن، در همه لایه های زندگی فردی و اجتماعی شان، آرامش را به خانواده و جامعه شان منتقل می‌کنند تا در هنگام بمباران هم استوار در میدان باقی بمانند، در یکی از مهم‌ترین عرصه‌ها در حال مقابله با دشمن اند. زنانی که می‌توانند عمیق ترین باورهای توحیدی را در زندگی روزمره شان متجلی کنند.

حضرت امام خمینی درباره حضور زنان همدوش مردان چنین فرمودند: «خانمها برای اینکه یک چیزی مثلًا دستشان بیاید یا یک فرض کنید که صاحب منصب بشوند نمی‏ آیند بیرون، خودشان و بچه هایشان را به کشتن بدهند. این اسلام و قرآن است که خانمها را آورده است بیرون و همدوش مردها بلکه جلوتر از مردها وارد در صحنه سیاست کرده»(خمینی،1389، ج13، ص26).

همیشه از اثرگذاری و نقش خانم‌ها در جامعه صحبت می‌شد و مخالفان و موافقان خودش را هم داشت. اما جنگ رمضان ثابت کرد که حرکت‌های اثرگذار در جامعه جز با حضور بانوان میسر نخواهد شد. همان‌گونه که در تجمعات شبانه شاهد هستیم که بانوان چطور پیشرو و پرچم‌دار بودند و خانواده خود را هم به میدان آورده اند. بانوان چه در نقش همسر و چه در نقش مادر در راه دفاع از وطن پیشرو بودند و اقدامات مؤثری هم در جنگ اخیر انجام دادند.

رهبر شهید انقلاب بارها فرموده بودند: «..اگر زنان در یک حرکت حضور پیدا بکنند، یک حضور جدی و آگاهانه و از روی بصیرت، آن حرکت به طور مضاعف پیشرفت خواهد کرد».[2] حضور مقتدرانه بانوان در ایام پرتلاطم نبرد رمضان، صدق این کلام الهی را بیش از پیش روشن کرد و بانوان ثابت کردند علمدارانِ اصلی جریان «بعثت مردم» هستند.

باید اشاره کرد که جنگ رمضان تنها عرصه‌ نبرد نظامی نبود، بلکه تجلی‌گاه الگوی سوم زنانی بود که نه در حاشیه، بلکه در متنِ مدیریت بحران کشور خوش درخشیدند. در این مدت، توانمندی بانوان در مدیریت بحران و شرایط اضطراری جنگ، به شکلی شگفت به نمایش گذاشته شد. هوشمندی زنان در حفظ آرامش روانی خانواده و همزمان حضور فعال در سنگرهای پشتیبانی، نشان‌دهنده یک «مدیریت تاب‌آور» است. حضور زنان در این برهه، حضوری «پیشران» و «خط‌شکن» می‌باشد. زنان نه به عنوان پیرو، بلکه به عنوان اولین گروه‌هایی که صفوف تجمعات شهری و مراسمات ملی را شکل می‌دادند، دیده شدند. این حضورِ حماسی، به ویژه در لحظات سختی مثل شهادت رهبری، موتور محرک جامعه برای ادامه مقاومت بود.
رهبری شهید فرموده‌اند: «زن مسلمان ایرانی تاریخ جدیدی را پیش چشم زنان جهان گشود ....زنانی که اوج احساس و لطف و رحمت زنانه را با روح جهاد و شهادت و مقاومت درآمیختند و مردانه‌ترین میدان‌ها را با شجاعت و اخلاص و فداکاری خود فتح کردند».[3]