الگوی تربیت ایثار و مقاومت در خانواده امروزی

مقاله حاضر با عنوان نسل امروز، الگوی تربیت ایثار و مقاومت به روش کتابخانه­ای و جستجو در منابع اسنادی نگارش شده است؛ ایثار به معنای گذشت و ترجیح دیگران برخود چه در امور مالی و چه در ترجیح امور جانی است و مقاومت اعتدال و پایداری است و در واقع همان ایستادگی نفس در برابر خواهش­هاست تا گرفتار لذت­های زشت نشود که باتوجه به شرایط جهان امروز که هجمه­های دشمن در جامعه زیاد است و لازم است این دو ویژگی خصوصاً در نسل جدید پرورش پیدا کند تا در تشخیص حق و باطل و مقاومت و ایثار در سختی ها بتوانند در راه راست باشند و بیراهه نروند . از این میان خانواده نقش بسزایی در پرورش این دو ویژگی دارد؛ چراکه فرزندان خانواده را بهترین الگوی خود قرار می­دهند و اگر روابط والدین بین فرزندان مناسب و با صداقت و درستی در عمل همراه باشد فرزند رفتارها را در عمل سرمشق خود قرار خواهد داد و در برابر سختی و آسانی های زندگی تصمیم درست خواهد گرفت  . از این‌رو، در این پژوهش تلاش شده است با تدبّر و تعمّق در منابع دینی و با تکیه بر روش توصیفی – تبیینی، «الگوی تربیت ایثار و مقاومت در خانواده امروزی» تبیین و مورد بررسی قرار گیرد. یکی از عوامل ؛ تأثیر روابط پدر و مادر هست و تا زمانی که فرزندان در جریان زندگی و کنار هم بودن­ها، نشست و برخاست­ها و گفت­و­شنود­ها با افرادی که به عنوان الگو و مروج خوبی­ها و نیکی ها هستند مواجه می­شوند، ویژگی­های آنها را در شرایط سهل و دشوار می­آزمایند و اخلاص، درستی، مقاومت در برابر مشکلات، صداقت و ایثار شخصیت پدر و مادر خود را باور می­کنند و الگوی خود قرار می دهند. نقش باورها و ارزش­های خانواده نیز یکی از بنیادی‌ترین منابعی هستند که شخصیت و رفتار آدمی را از کودکی تا بزرگسالی تشکیل می­دهد ، دیگر عوامل؛ ایجاد فرصت­های مشارکت خانوادگی است؛ مشارکت، ارزش‌ها را از سطح «گفتار» به «عمل» تبدیل می‌کند و باعث می‌شود فرزندان این صفات را نه ‌تنها بشنوند، بلکه تجربه و درونی ‌سازی کنند. ، دیگر عامل مهم در تربیت نسل امروز برای داشتن رویه ایثار و مقاومت الگوپذیری مشاهده­ای است؛ مشاهده­ی روحیه­ی ایثار، مقاومت و پایمردی در والدین می‌تواند اثر عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت و سبک زندگی کودکان بگذارد مشاهده و مقایسه رفتار و نگرش­های والدین موجب  می شود فرزندان هر آنچه کودکان از لحظه تولد از اطرافیان خود به ویژه والدین مشاهده نموده در رشد جسمی و روحی خود بروز دهند و باید بیان کرد بیشتر افکار و عادات و جهان بینی حاکم بر افراد، ریشه در فرهنگ و جهان­بینی والدین داشته و رفتارهای فردی و اجتماعی هر فردی مرهون نوع تربیت و دیدگاه­های والدین می­باشد.

کلیدواژه: ایثار، مقاومت، نسل امروزی، الگو و تربیت.

مقدمه

اسلام کامل­ترین دینی است که تمام صفات و رفتارهای مطلوب زندگی را بیان کرده است. روحیه ایثار و مقاومت دو ویژگی ­است که در شرایط کنونی و باتوجه به شرایط جنگی و هجمه­های دشمن متخاصم از هر جهت  لازم است این دو ویژگی صوصا در نسل امروز تقویت شود که خانواده بهرتین و مهمترین نقش را در این امر دارد . مقاله پیش رو با عنوان نسل امروز الگوی تربیت ایثار و مقاومت به­روش کتابخانه­ای نگارش شده و 4 عامل مهم که  خانواده نقش دارد و باید رعایت شود تا نسل امروز یاد بگیرند؛ 1- تأثیر روابط پدر و مادر در کودک،2-نقش باورها و ارزشهای خانواده ،3- ایجاد فرصت­های مشارکت خانوادگی، 4-الگوپذیری مشاهده­ای است. در این زمینه مقاله ««فرهنـگ ایثار و موانع و راهکارهـای تـرویج شهادت در جامعه» و مقاله «ارتقاء فرهنگ ایثار و شهادت در بین نسل جوان» و کتاب نقش تربیتی والدین و رسانه­های گروهی در الگو­پذیری نوجوانان و جوان به این موضوع پرداخته­اند ولی این مقاله 4 عاملی که والدین در رشد و تقویت روحیه ایثار و مقاومت نقش داشته­اند را بررسی نموده است .

مفهوم شناسی

الف:ایثار

 ایثار در لغت به معنای «برگزیدن، دیگران را بر خویش مقدّم داشتن و مانند آن است»(دهخدا، ج8، ذیل واژه ایثا) و در اصطلاح، «بخشش به کسی در مورد چیزی [است] که خود فرد به آن نیاز دارد.» (نراقی، 1381، ج2، ص122)

ایثار گاهی با بذل مال یا کاروتلاش بیشتر انجام میگیرد و در بعضی موارد ایثار بـا نثار جان در راه خدا صورت میگیرد که شـهادت نـام دارد. «ِومـن­­الناس مـن یشـری نَفسـه ابتغا مرضات­الله». (بقره،207) در میان مردم کسانی هسـتند کـه درجسـتجوی خشـنودی خـدا ازجـان خویش میگذرند. اهل بیت و شیعیان آنها همواره کوشیده­اندتا حد امکان از این فضیلت پاسداری کنند.

ب: مقاومت

واژه مقاومت در لغت از ریشه «ق ‌و ‌م» گرفته شده است و به معنای اعتدال (زبیدی، 1306 ق، ج‌۱۷، ص‌۵۹۲؛ طریحی، ۱۴۰۸ق، ج‌۳، ص‌۵۶۶)، پایداری، ایستادن، درست شدن و قیمت‌نهادن (دهخدا، 1373، ج‌۶، ص‌۲۱۸۱) آمده­است. از میان معانی یادشده، معنای اعتدال شهرت بیشتری دارد (رازی، 1415ق، ج‌۵، ص‌۲۰۱۷؛ فیروزآبادی،۱۴۲۴ق، ج‌۲، ص‌۱۵۱۷)،

در اصطلاح علم اخلاق مقاومت به معنای صبر است؛ «اما الصبر فهو مقاومة النفس الهوی لئلا تنقاد لقبائح اللذات» صبر همان ایستادگی نفس در برابر خواهش­هاست تا گرفتار لذت­های زشت نشود (ابن مسکویه، ۱۴۲۶ق، ص۱۰۲). و در اصطلاح علم سیاست واژه مقاومت ایستادن، مخالفت کردن و واکنش برای دفع کردن است. (نوروزی خیابانی، 1387، ص۴۱۷) بر مبنای قرآن کریم، مقاومت امری پسندیده بلکه امری لازم و ضروری است که خود خداوند متعال از باب تفضل بر مؤمنین و برای جلوگیری از تسلط کامل فساد و تباهی طاغوت (طباطبایی، 1371، ج۲، ص۹۸) مجری آن است؛ زیرا کسی را یارای مقابله با او نیست و در واقع از بندگان مومن دفاع می­کند.

نقش خانواده در نهادینه کردن فرهنگ ایثار و مقاومت

الف: تأثیر روابط پدر و مادر در کودک

کودکان حساس­ترین زمان رشد و تربیت خود را در خانواده می­گذراند. پس می­توان گفت زن و شوهر از ارکان خانواده به شمار می­روند. از این رو برای تربیت فرزند که به نوعی انتقال ارزش­ها به اوست باید به رعایت عوامل زمینه­ساز آن اهتمام ویژه داشته باشند. لذا «الگوهای رفتاری فرزندان باید انسان­های والایی باشند که شخصیت ایشان آمیزه­ای از صداقت، خلوص، صفا، محبت، عطوفت، ایثار، گذشت، منطق و استواری و اعتماد­به­نفس باشد. زمانی که فرزندان در جریان زندگی و کنار هم بودن­ها، نشست و برخاست­ها و گفت­و­شنود­ها با افرادی که به عنوان الگو و مروج خوبی­ها و نیکی ها هستند مواجه می­شوند، ویژگی­های آنها را در شرایط سهل و دشوار می­آزمایند و اخلاص، درستی، مقاومت در برابر مشکلات، صداقت و ایثار شخصیت پدر و مادر خود را باور می­کنند و اگر والدین حقیقتاً اهل عمل و صادق باشند از هوای دل مرید آنها می­شوند و با همه وجود ایشان همانند­سازی کرده، سعی می­کنند به گونه­ای بیاندیشند که آنها دوست دارند و به صورتی رفتار کنند که خوشایند آنان باشد.» (حسینی‌نژاد، 1400، ج1، ص92)

هورنل هارت و ای. بی. هارت جامعه­شناس قائلند «نزاع پدر و مادر باعث بوجود آمدن تضاد در شخصیت کودک میشود می­شود. این تضادّ و عقده درونی غالباً به روحیه و رفتار غیرطبیعی و ضد اجتماعی منجر می­گردد». لابرتاهاتویک روان­شناس کودک ضمن مطالعات خود دریافت که کودکانی که از خانواده­های آرام و سالم هستند با دیگر کودکان همکاری و تعاون داشته از لحاظ عواطف سالم و طبیعی می­باشند.(وطنی، 1389، ص44) لذا وقتی کودک می‌بیند والدین در اختلاف‌ها به جای شکستن حرمت یکدیگر، با صبر، همدلی و گفت‌وگو پیش می‌روند، مفهوم «مقاومت سالم» را می‌فهمد؛ یعنی ایستادن در برابر سختی بدون خشونت.

باید اذعان کرد الگوی رفتاری والدین با یکدیگر و با فرزندان به ویژه در مواجهه با سختی‌ها، زیربنای شکل‌گیری شخصیت، قدرت تاب‌آوری، و توانایی فرزندان در برقراری روابط سالم را تشکیل می‌دهد. در این میان، دو مفهوم کلیدی «ایثار» (فداکاری و از خودگذشتگی) و «مقاومت» (توانایی پایداری در برابر مشکلات)، از جمله ارزشمندترین ویژگی‌هایی هستند که والدین می‌توانند به فرزندان خود بیاموزند. وقتی کودک می‌بیند والدین در اختلاف‌ها به جای شکستن حرمت یکدیگر، با صبروهمدلی و گفت‌وگو پیش می‌روند، مفهوم «مقاومت سالم» را می‌فهمد؛ یعنی ایستادن در برابر سختی بدون خشونت و مقاومت در برابر چالشها و توان حل مسئله. بالعکس زمانی که کودک مشاهده کند والدین برای هم و خانواده تلاش می‌کنند، اما خودشان را قربانی نمی‌کنند. تحمل رنج بیش از حد، سکوت طولانی، تحمل بی‌عدالتی برای کودک الگوی خطرناک می‌سازد.

ب: نقش باورها و ارزش­های خانواده در شکل­گیری صفات ایثار و مقاومت

یکی از جنبه های مهم تربیت اجتماعی فراگیری ایثار و مقاومت در زندگی است که بزرگان دین برای بالندگی و تعالی ان همت گمارده­اند. رساله حقوق حضرت سجاد علیه السلام حاوی دستورها و توصیه­های فراوان در خصوص نحوه برقراری روابط اجتماعی با علمای دین، همسایگان، همسر و دیگر مسلمانان است که رعایت این حقوق ابتدا باید توسط والدین انجام شود تا آنها بتوانند آن را به فرزندان انتقال دهند. (حسینی‌نژاد، 1400، ج1، ص99)

لذا باورها و ارزش‌های خانواده یکی از بنیادی‌ترین منابعی هستند که شخصیت و رفتار آدمی را از کودکی تا بزرگسالی تشکیل می­دهد. «ایثار و مقاومت نیز از جمله صفاتی هستند که در بستر خانواده رشد می‌کنند. این باورها باعث می‌شود بذر ایثار و مقاومت وتاب­آوری در ذهن کودکان کاشته شود و درواقع باور خانواده­ها سبب نهادینه شدن آن در فرزندان نیز می­شود. ایـن ضـرورت دوچندان می­شود هنگامی که درمی­یابیم دشمنان اسلام و انقلاب با تهاجم فرهنگی و در عرصـۀ جنگ نرم هر روز سعی دارند به ترفندی نوجوانان و جوانـان مـا را از باورهـای ارزشـی خـود دور سـاخته و بـا بی­هویت کردن آنان، دنباله­رو فرهنگ غرب نمایند».(عرفانی؛صفایی،1389) لذا آنچـه در ایـن زمـان اهمیت دارد، انتقال این ارزش­ها و دانش­های دینی و اسلامی به نسل­های بعد می­شود و نخستین راه در انتقال فرهنگ از یک نسل­به­نسل دیگر، تعلیم­وتربیـت برخـوردار از دانـش و معرفـت، بـا استفاده از ریشه­های ملی و بومی است (قهرمانی و همکاران، 1388،ص32)

امام سجاد در زمینه مسئولیت تربیت فرزندان می­فرماید: «حق فرزند تو این است... در سرپرستى وى مسئولیت دارى که ادب او را نیکو کنى» (‏بروجردی، 1386، ج26، ص854) ازاین­رو در صورتی که والدین از لحظه تولّد کودک ارزش­های انسان­ساز اسلام را در باورهای فرزند خود بگنجانند و او را با عمل خود، راهنمایی کنند، مسلماً دستورات و احکام اسلامی در وی نهادینه شده و جزو اعتقادات یقینی و محکم او در خواهد آمد، و راه خود را براساس مکتب اسلام در تاریکی­های جهل و تحریفات دشمنان اسلام تشخیص خواهد داد. بنابراین «والدین، علاوه بر دقّت در اعمال خود باید محیط مناسبی را در اطراف کودک مهیّا نمایند و با انتقال ارزش‌ها و باورها، ارائه الگوهای رفتاری و آموزش مهارت‌های زندگی و تقویت باورهای معنوی، بستر اصلی شکل‌گیری صفات ایثار و مقاومت را می‌سازد. این ویژگی‌ها بیشتر از اینکه اکتسابی صرف باشند، در فضای عاطفی و ارزشی خانواده «نهادینه» می‌شوند و در طول زندگی فرد پایدار می‌مانند.» (وطنی، 1389، ص55)

ج: ایجاد فرصت­های مشارکت خانوادگی

ایجاد فرصت‌های مشارکت خانوادگی یکی از مؤثرترین راه‌ها برای پرورش روحیه ایثار و مقاومت در کودکان است. مشارکت، ارزش‌ها را از سطح «گفتار» به «عمل» تبدیل می‌کند و باعث می‌شود فرزندان این صفات را نه‌تنها بشنوند، بلکه تجربه و درونی‌سازی کنند.

وقتی کودکان در فعالیت‌های جمعی خانواده مانند کمک به دیگران، رسیدگی به نیازمندان، همیاری در کارهای خانه حضور دارند، ایثار و مسئولیت‌پذیری را از نزدیک لمس می‌کنند. تجربه عملی، اثر تربیتی عمیق‌تری از توصیه‌ها دارد. مشارکت خانوادگی باعث می‌شود کودکان احساس کنند بخشی از یک «واحد معنا‌دار» هستند. این احساس تعلق، آنان را در برابر مشکلات مقاوم‌تر می‌کند؛ فردی که پیوند عاطفی قوی با خانواده دارد، در سختی‌ها کمتر احساس تنهایی کرده و انگیزه بیشتری برای پایمردی نشان می‌دهد.

کودکان در فعالیت‌های مشارکتی، رفتار والدین را در شرایط واقعی مشاهده می‌کنند: شیوه برخورد با مشکلات، نحوه کمک کردن، صبر در سختی‌ها و رعایت حقوق دیگران. این الگوهای رفتاری، تأثیر مستقیم بر شکل‌گیری صفات اخلاقی فرزندان دارند. قرآن هم به سبقت گرفتن در کارهای نیک سفارش نموده: «لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّیهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ؛ و برای هر (امتی) قبله‌ای است که به آن روی می‌آورد؛ پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید.» (بقره، 148) این آیه با تشویق به رقابت در کارهای خیر، مفهوم سبقت گرفتن در مسئولیت‌های مثبت و ایثار را بیان می‌کند. این می‌تواند تشویقی برای کودکان باشد تا در کمک به دیگران و انجام وظایف پیش‌قدم باشند.

همچنین خداوند در قرآن بارها بر نیکی به والدین و احترام به آنان تأکید کرده است (­اسراء، 23-24). این خود نوعی مسئولیت‌پذیری در قبال خانواده است که می‌تواند به شکل‌گیری روحیه ایثار در کودکان کمک کند. دادن مسئولیت‌های کوچک و مشارکت در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی باعث می‌شود کودکان احساس ارزشمندی و توانمندی کنند. فردی که به قابلیت‌های خود باور دارد، در مواجهه با مشکلات کمتر تسلیم می‌شود و برای کمک به دیگران پیش‌قدم‌ است.

د: الگوپذیری مشاهده ای

مشاهده­ی روحیه­ی ایثار، مقاومت و پایمردی در والدین می‌تواند اثر عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت و سبک زندگی کودکان بگذارد. این تأثیرها هم در حوزه­ی هیجانی و اخلاقی دیده می‌شود و هم در شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی و شیوه­ی مواجهه با چالش‌ها. کودک بیش از آن‌که با نصیحت تربیت شود، با مشاهده رفتار والدین شکل می‌گیرد.

«ریشه بسیاری از ناسازگاری ها و انحرافات و نیز کجروی­های افراد در دوران بزرگسالی را باید ناشی از دوران کودکی و متأثر از روش غلط تربیتی والدین و مربیان دانست. رفتارهای ناصواب و اشتباهات مسئولان تربیتی درس­های بدی برای کودکان ما و سبب زحمت یک عمر برای آنهاست. جنبه­هائی چون مهرورزی یا بی­مهری ، خشونت یا لطف، بد زبانی و یا سخنگوئی والدین از روی منطق و صواب در ساختن سرنوشت کودکان بی­اثر نیست».(معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی، 1391، ص6) «وقتی فرزندان فداکاری و ایثار والدین در طول دوران زندگی خود را با تمام وجودش حس می­کند؛ دورانی که باید به تمام نیازهای کودک پاسخ بگوید که هیچ­گونه قدرتی برای بیان نیازهای خود ندارد. از نظافت فرزند و تأمین غذای او که از شیره جان مادر گرفته می­شود، ناخوداگاه حس ایثار و از خودگذشتگی در درونش ریشه می­دواند.» (مکارم شیرازی، 1379، ج21، صص 327-326)

با مشاهده و مقایسه رفتار و نگرش­های والدین و فرزندان مسلم گردیده است هر آنچه کودکان از لحظه تولد از اطرافیان خود به ویژه والدین مشاهده نموده متناسب با رشد جسمی و روحی خود بروز می­دهند. لذا «بیشتر افکار و عادات و آداب و رسوم و نگرش­ها و جهان­بینی حاکم برافکار فرد، ریشه در فرهنگ و جهان­بینی والدین داشته و رفتارهای فردی و اجتماعی هر فردی مرهون نوع تربیت و دیدگاه­های والدین می­باشد. با پاسخ به سوالاتی که چرا کودکی در دوسالگی می­رقصد و دست می­زند، در حالی که هنوز فاقد مهارت­های حرکتی کافی می­باشد. چرا دختر بچّه دیگری در پنج سالگی جلوی میز آرایش مادر، خود را آرایش می­کند، کودکی دیگر در سه سالگی ترانه می­خواند با اینکه فاقد مهارت­های گفتاری لازم می­باشد. یا اینکه چرا در نسل دوّم و بیشتر نسل سوّم رفتار غیرت­ورزی مردان رو به خاموشی است به دلیل این تفاوت­ها و مشابهت رفتاری والدین با فرزندان چیزی جز یادگیری مشاهده­ای و تقلید و الگوگزینی و شکل گیری کودک براساس رفتارها و عقاید و باورهای والدین مخصوصاً مادر و تا حدّ قابل توجهی اطرافیان کودک نمی­تواند باشد. چرا­که کودک تا یازده سالگی بیشتر تحت­تأثیر والدین و اطرافیان خود می­باشد تا گروه همسالان یارسانه­های گروهی، هرچند بعد از این دوره نیز درهمانندی با همسالان و رسانه­ها تربیت اوّلیه کودک اثر تعیین کننده در نوع الگوپذیری کودک دارد.»(جی آلن؛ مارتاآ، 1371، صص75-73)

کودکان رفتاری را که مشاهده می‌کنند صحیح‌ترین الگو قلمداد می‌کنند. دیدن ایثار و مقاومت در والدین می‌تواند درونی‌سازی این رفتارها را تسهیل کند. والدینی که در برابر سختی‌ها ایستادگی نشان می‌دهند، به کودکان یاد می‌دهند استرس و مشکل پایان مسیر نیست و می‌توان آن را مدیریت کرد. همچنین ایثار والدین نشان می‌دهد که توجه به دیگران ارزشمند است، درنتیجه احساس مسئولیت‌پذیری اجتماعی و خانوادگی در کودکان رشد می‌کند. کودکی که شاهد مقاومت والدین در برابر مشکلات است، این پیام را دریافت می‌کند که خانواده یک «پناهگاه پایدار» است و با دیدن ارزش گذاردن برای یکدیگر ممکن است کودک به حس «وظیفه‌مند بودن همیشگی» یا «نادیده گرفتن نیازهای خود» عادت کند. لذا مقاومت والدین باید همراه با بیان احساسات سالم باشد؛ یعنی کودک بفهمد که مقاومت به معنای انکار درد نیست و بهترین حالت زمانی است که پدر­و­مادر تعادل را میان ایثار برای خانواده و مراقبت از خود برقرار کنند.

نتیجه

آنچه از مطالب بیان شده درمقاله پیش­رو با عنوان نسل امروز، الگوی تربیت و ایثار و مقاومت برداشت می­شود این است که خانواده تاثیر مستقیم و عمیقی در شکل­گیری شخصیت فرزند در به دست آوردن دو ویژگی ایثار و مقاومت دارند؛ چراکه کودکان بهترین الگو برای خود را در این سنین والدین و درنتیجه روابط و رفتار والدین می­دانند.

تأثیر روابط پدر و مادر در خانه به لحاظ ایثار و تحمل سختی و داشتن روحیه مقاوم در زندگی در تقویت و رشد روحیه ایثار و مقاومت در کودک نقش مهمی دارد. نقش باورها و ارزش­های خانواده در زمینه روحیه ایثار و مقاومت هم سبب تربیت فرزندانی با گذشت و مقاوم در سختی­ها  می­شود، ایجاد فرصت­های مشارکت خانوادگی به صورت عملی ایثار و مقاومت را در کودکان بالا برده و تقویت می­کند و ازآنجا که کودکان هر رفتاری را که از والدین ببینند الگو می­گیرند. لذا الگوپذیری مشاهده­ای ازجمله مواردی است که در شکل­گیری صفات ایثار و مقاومت و سبک زندگی کودکان موثر است.