نوع مقاله : ویژه نامه ی جنگ رمضان و مقاومت
چکیده تفصیلی
در اندیشه تمدنی انقلاب اسلامی، زن به عنوان «مربی جامعه» و «محور تحولات فرهنگی» شناخته میشود. لذا، در انتقال دستاوردها، آموزهها و آرمانهای انقلاب، بانوان نقش اساسی را ایفا میکنند. این مقاله با هدف تبیین نقش زن در ترویج اندیشه مقاومت با تاکید بر گام دوم انقلاب اسلامی نگاشته شده است. در بخش نخست، با استناد به بیانیه گام دوم انقلاب، جایگاه زن به عنوان پیشران حرکتهای اجتماعی و اخلاقی بررسی شده است. بیانیه گام دوم با تأکید بر «معنویت و اخلاق»، بستر را برای نقشآفرینی زنان در اصلاح سبک زندگی و ترویج گفتمان مقاومت فراهم میآورد. مقاومت در این گام، نه فقط یک کنش سیاسی، بلکه یک راهبرد همهجانبه برای حفظ استقلال و عزت در برابر تهاجم ترکیبی دشمن است.
در بخش دوم، مقاله به واکاوی مبانی الهیاتی و سیره اهلبیت (علیهمالسلام) میپردازد. الگوی مقاومت زنان در سیره نبوی و علوی، الگویی پویا و خردورزانه است. پژوهش حاضر با تحلیل الگوهای تمدنساز نشان میدهد که حضرت خدیجه (سلامالله علیها) با بذل ثروت و حمایت همهجانبه از رسالت، الگوی «مقاومت اقتصادی و اجتماعی»؛ حضرت زهرا (سلام الله علیها) با تبیین حقیقت ولایت، الگوی «مقاومت بصیرتی و جهاد تبیین»؛ و حضرت زینب (سلامالله علیها) با مدیریت بحران پس از واقعه عاشورا و روایتگری حقیقت، الگوی «مقاومت رسانهای و صبوری استراتژیک» را بر جای نهادهاند. این تحلیلها نشان میدهد که زنان در تمدنسازی، بازوی اصلیِ تثبیتِ ارزشها و آرمانهای اصیل در برابر جریان تحریف هستند.
در بخش سوم، به بررسی تجربیات عینی و مصداقی پرداخته شده است. نقش مقاومت زنان در دفاع مقدس، به عنوان الگویی از ایثارِ غیرمستقیم و پشتیبانیِ راهبردی مورد واکاوی قرار گرفته است. همچنین، پدیده مقاومت زنان فلسطینی و فعالان حقوق بشر در عرصههای بینالمللی، نشاندهنده فراگیری فرهنگ مقاومت و گذار آن از مرزهای جغرافیایی به یک مطالبه جهانی علیه استعمار است. در این راستا، مقاله استدلال میکند که چگونه این زنان، با تبدیل رنجهای خود به روایتهای تأثیرگذار، هیمنه رسانهای دشمن را درهمشکسته و گفتمان مقاومت را به حوزههای حقوق بشری وارد کردهاند.
در بخش پایانی، به موضوع «زنان و ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» به عنوان دژ مستحکم مقاومت فرهنگی پرداخته شده است. از منظر این پژوهش، حجاب در گام دوم انقلاب، تنها یک حکم شرعی فردی نیست، بلکه یک «مقاومت مدنی» در برابر پروژه جهانیسازی و کالاییانگاری زن است. زنان با ترویج این فرهنگ، در واقع از «هویت مستقلِ تمدنی» در برابر هژمونی فرهنگ غرب دفاع میکنند.
روش پژوهش در این مقاله، توصیفی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و تحلیل محتوای متون دینی و بیانات رهبری است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ترویج اندیشه مقاومت، نیازمند گذار از رفتارهای واکنشی به کنشهای تمدنساز است که در آن، زن با تکیه بر الگوی سوم (نه شرقی، نه غربی، و دارای هویت مستقل الهی)، مأموریت دارد تا این اندیشه را در متن جامعه نهادینه کند.
کلید واژگان: اندیشه مقاومت، بانوان، گام دوم انقلاب اسلامی
مقدمه
زنان همواره نقشی محوری و بیبدیل در انتقال آرمانهای جامعه به نسلهای آینده داشتهاند. آنها به عنوان نخستین و تأثیرگذارترین معلمان، ارزشهایی چون عدالتخواهی، آزادی، مقاومت و اخلاق مداری را در خانواده نهادینه میکنند. از طریق قصهگویی، تربیت فرزندان و مدیریت عاطفی کانون خانواده، زنان مفاهیم عمیق اجتماعی و انسانی را به صورت غیرمستقیم و پایدار انتقال میدهند. در جوامع مختلف، زنان نه تنها حافظ فرهنگ و هویت ملی بودهاند، بلکه در لحظات حساس تاریخی، مشعل آرمانهای جمعی را برافراشتهاند. مادران شهدا، زنان مبارز و فعالان مدنی نشان دادهاند که چگونه میتوان روحیه استکبارستیزی، حقطلبی و ایثار را در جامعه زنده نگه داشت. علاوه بر این، حضور آگاهانه زنان در عرصههای علمی، هنری و رسانهای، بستری مؤثر برای بازتولید و گسترش آرمانهای انسانی فراهم میکند. حساسیت نقش زن برخاسته از عمق تاثیرگذاری زنان در تمامی عرصه های زندگی است. انتقال مفاهیم کنشگری و مقاومت به نسلهای جدید به عنوان مادران آینده، یکی از ارکان اصلی استمرار گفتمان انقلابی است. این پژوهش، به دنبال پاسخ به این سئوال است که نقش بانوان در ترویج اندیشه مقاومت در جامعه چیست؟ در سه بخش مفهوم شناسی، الگوهای مقاومت بانوان در تاریخ و بانوان انقلابی به این سئوال اصلی پاسخ می دهد.
الف) مقاومت: واژه مقاومت از ریشه «ق وم» است و برای آن معانی مختلفی مانند اعتدال، ثبات مداومت، استمرار، پایداری ذکر شده است.(زبیدی، ۱۳۰۶ش،ج۱۷،ص۵۹۲ ؛رازی،۱۴۱۵ق،ج۵،ص۲۰۱۷؛ طریحی،۱۴۰۸ق،ج۳،ص۵۶۶،فراهیدی،۱۴۰۹ق،ص۶۹۴، دهخدا،۱۳۷۳،ج۶،ص۲۱۸۱)
در اصطلاح عبارت است از اینکه اگر دشمن به مسلمانان حمله کند به شکلی که اساس اسلام در خطر قرار گیرد، بر همه مسلمانان واجب است که با فدا کردن جان ومال وهر وسیله ممکن در برابر آن هجوم ایستادگی ودفاع کنند. این دفاع به صورت کفایی یا عینی بر مسلمانان واجب است و حضور امام معصوم یا اذن او لازم نیست. (مشکینی علی، ۱۳۸۴ش،ص۲۴۵).
ب) بیانیه گام دوم انقلاب:
بیانیه «گام دوم انقلاب» سندی است که توسط آیتالله خامنهای، رهبر ایران، در بهمنماه ۱۳۹۷ و به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ صادر شد. این بیانیه خطاب به عموم مردم، بهویژه جوانان، تنظیم شده و بهعنوان نقشهراهی برای «دومین مرحلهی خودسازی، جامعهپردازی و تمدنسازی» در چهل سال دوم انقلاب در نظر گرفته میشود. متن این بیانیه با هدف تبیین دستاوردهای چهار دهه گذشته و ارائه توصیههایی برای «جهاد بزرگ برای ساختن ایران اسلامی بزرگ» منتشر شده است. در این سند، بر هفت عرصه کلیدی تأکید شده که شامل علم و پژوهش، معنویت و اخلاق، اقتصاد، عدالت و مبارزه با فساد، استقلال و آزادی، عزت ملی و روابط خارجی، و سبک زندگی میشود. به این ترتیب، «گام دوم» یک استراتژی برای ادامه مسیر انقلاب با حفظ آرمانهای اولیه، اما با تمرکز بر پیشرفت علمی، اخلاق مداری، استقلال طلبی و استفاده از ظرفیت جوانان تعریف شده است.
تحقق اهداف بیانیه گام دوم انقلاب، نیازمند بازتعریف الگوی «زن مسلمان تراز» در ساحتهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است. این پژوهش بر این باور است که بانوان بزرگ صدر اسلام، نه صرفاً به عنوان شخصیتهای تاریخی، بلکه به مثابه «پارادایمهای مقاومت و پیشرفت»، نقشی محوری در استقرار نظام اسلامی ایفا کردهاند. بازخوانی سیره این بزرگان، چارچوب نظری کارآمدی برای ایفای نقش زنان فراهم میآورد.
تحلیل الگوهای تمدنساز:
۱. حضرت خدیجه (سلامالله علیها) و بنیانگذاری اقتصادی-سیاسی:نقش حمایتی ایشان؛ اعم از مالی، عاطفی و ایمانی در دوران آغازین اسلام، زیربنای استقرار جامعه اسلامی را فراهم کرد. این کنشگریِ مبتنی بر ثروت و ایمان، نشاندهنده ظرفیت بیبدیل زنان در گذار از بحرانهای اولیه و تثبیت گفتمان حق است. (مغنیه،ج۷،ص۵۷۹)
۲. حضرت زهرا (سلامالله علیها) و جهاد تبیین: سیره کوتاهمدت اما پربار ایشان، الگوی جامع «مبارزه و کار انقلابی» است. تبیین ابعاد سیاسی و دفاع از امامت در سیره فاطمی، به عنوان یک نقطه درخشان تاریخی، نشان میدهد که جهاد فکری و دفاع از نظام اسلامی، تکلیفی است که زنان مبارز میتوانند از آن الگوبرداری کنند.(بیانات امام خامنه ای در دیدار با جمع کثیری از زنان شهرهای تهران و ... 26/10/1368).
۳. حضرت زینب (سلامالله علیها) و پاسداری از حریم اسلام: مقاومت زینبی، مصداق بارز «ایستادگی مخلصانه» در برابر جبهه باطل و ضامن ماندگاری نهضت حسینی است. این مدل از مقاومت استراتژیک، با ارائه الگویی از صبوری کنشگرانه، به پیوند میان «هزینهدادن در مسیر حق» و «تداوم حیات گفتمانی اسلام» کمک میکند؛ تجربهای که امروزه در عرصههای جهانی مقاومت (مانند فلسطین) بازتولید شده است (بیانات امام خامنه ای در دیدار پرستاران، در آستانه سالروز میلاد فرخنده حضرت زینب (سلامالله علیها) 3/5/1380)
سیره بانوان صدر اسلام، مجموعهای از راهبردهای کلیدی؛ اعم از نصرت مالی، جهاد تبیین و پایداری در برابر ظلم را ارائه میدهد که مستقیماً با مسئولیتهای بانوان هم چون تربیت نسل، حراست از فضای سیاسی و ترویج مقاومت اجتماعی همسو است. در واقع، این الگوهای تمدنساز، نه تنها الهامبخش استقامت در شرایط سخت هستند، بلکه نقشه راهی برای نیل به تمدن نوین اسلامی به شمار میروند.
زنان همواره در طول تاریخ، نقشی کلیدی در شکلگیری و تداوم اندیشه مقاومت ایفا کردهاند. این نقشآفرینی، فراتر از حضور در جبهههای نبرد، در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی نیز تجلی یافته است. اگر فرزندان بانوان این سرزمین در جبهه ها نقش آفرینی کردند، پیروزی هایی نصیب ملت و نظام شد ، قطعاً در اثر تربیت در دامان مادران شریف و پاکدامن این کشور بود که توانستند تربیت اسلامی را در قالب پیمان با خدا اعتقاد به شهادت به منصه ظهور برسانند و در مبارزاتی که در مقابل فساد و استکبار و مقاومتی که در برابر متجاوز داشتند پیروز شوند. زنان به عنوان بخشی از جامعه انسانی، مسلما در هر یک از صحنه های مختلف اجتماع، خصوصاً در عرصه دفاع و مقاومت ایفاگر نقش میباشند. در حماسه ی مقاومت مردم مسلمان ایران در برابر هجوم وحشیانه ارتش بعثی عراق به خاک میهن اسلامی که زمینه حضور گسترده ی زنان را در خطوط مقدم فراهم نمود نیز، زنان فداکار با حضور موثر و گسترده ی خویش در بخش های گوناگون سهم خود را در دفاع از کیان انقلاب اسلامی و میهن ایفا نمودند. زنان ایثارگر ایرانی برای اینکه عدم حضورشان در جبهه ها را جبران نمایند، در پشت جبهه با ابتکاراتی که از خود نشان میدانند فعالیت کرده و از هر راهی به جبهه ها کمک می نمودند. زنان مسلمان ایرانی با الهام از تعالیم اسلامی شجاعت و شهامت وصف ناشدنی، در صحنه های مختلفی حتی در میدانهای رزم حضور یافتند. خواهران بسیج و سپاه خرمشهر از جمله زنانی بودند که در منطقه عملیاتی باقی ماندند و به کارهایی از جمله حفاظت از انبار مهمات و رساندن آن به رزمندگان اسلام، کندن سنگر، تهیه و طبخ غذا برای رزمندگان مشغول شدند. زنان غیور و شجاع ایرانی گاه با دست خالی و یا چوب دستی مزدوران بعثی را به اسارت گرفتند. آنان در شهرهای مرزی دلیران مقاومت کردن گوی ترس را از یاد برده بودند و فقط به حق می اندیشیدند وبس.آنان آیینه تمام نمای ایثار و مقاومت اسطوره شهادت وشهامت بودند، فرار از دشمن برای ایشان مفهومی نداشت و بر این عقیده بودند که تا آخرین نفس نباید پشت به دشمن کرد. شیرزنان سلحشور ایرانی خاطره مجاهدت و فداکاریهای زنان مجاهد صدر اسلام را زنده کردند آنان تا سر حد جانبازی و شهادت پیش می رفتند و آرزوی شهادت داشتند. تاریخ خونبار دفاع مقدس،تاریخ مقاومت دخترکان معصوم سوسنگردی است، اسوه های عفاف، شرم و حیا که بی حیاترین وخبیث ترین انسان ها، سرانجام آنها را زنده به گور سپردند. (مجله زن روز،شماره ۱۸۱۷ شهریور ۱۳۸۰).
انقلاب اسلامی ایران شاهد حضور پرشور و تأثیرگذار زنان در تمامی مراحل بود. از فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی پیش از انقلاب گرفته تا حضور در راهپیماییها، تظاهرات و حتی حمایت از مبارزان. پس از پیروزی انقلاب، زنان در دفاع مقدس نیز دوشادوش مردان در جبههها حضور یافتند، یا در پشت جبهه با فعالیتهای امدادی، درمانی، فرهنگی و تولیدی، پشتیبان رزمندگان بودند. همسران شهدا و آزادگان؛ زنانی که با صبر و استقامت خود، بار سنگین خانواده را به دوش کشیدند و فرزندانی مقاوم تربیت کردند. پرستاران و امدادگران؛ زنانی که با حضور در بیمارستانها و مراکز درمانی، جان رزمندگان را نجات دادند و در خط مقدم جبهه، شجاعانه به مداوای مجروحان پرداختند. معلمان و مربیان؛ زنانی که با ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در مدارس، نسلی آگاه و انقلابی را پرورش دادند. خاطرات زنان سرافراز در کتابهای مختلف به ثبت رسیده است که می توان به کتاب "نیمه پنهان ماه" (مجموعه خاطرات همسران شهدا)، "فرزندان انقلاب" (خاطرات جوانان دوران انقلاب) و دا و .... اشاره کرد. انتقال مفاهیمی چون مقاومت و شهادت در قالب همین خاطرهگوییها اتفاق می افتد و نسل جدید را با این مفاهیم آشنا میکند.
زنان مقاوم فلسطینی نیز در صف اول مقاومت علیه اشغالگری رژیم صهیونیستی قرار دارند. آنها با حضور در تظاهرات، فعالیتهای فرهنگی، سازماندهی اعتراضات و حفظ هویت ملی و فرهنگی خود، نقشی حیاتی در استمرار مقاومت ایفا میکنند. زنانی که با افشای جنایات اشغالگران در مجامع بینالمللی، صدای مردم فلسطین را به گوش جهانیان میرسانند. زنان هنرمندی که با خلق آثار هنری و ادبی، فرهنگ مقاومت را زنده نگه داشته و به نسلهای آینده منتقل میکنند. و باید اضافه کرد که عفاف و حجاب، به عنوان یکی از نمادهای مقاومت فرهنگی در برابر تهاجم فرهنگی غرب، توسط خود زنان به بهترین شکل ترویج میشود. زنان با پایبندی به این ارزشها و تبیین اهمیت آن برای نسل جوان، در حفظ هویت اسلامی و ایرانی نقش بسزایی دارند.
نتیجه گیری
نقش بانوان در ترویج اندیشه مقاومت، فراتر از عرصههای حضور فیزیکی، در مدیریت «هسته سخت» خانواده و جامعه نهفته است. بازخوانی الگوهای تمدنساز اهلبیت (علیهمالسلام) ثابت میکند که زن با ترکیب «عقلانیت، عاطفه و شجاعت»، قادر است سختترین بنبستهای فرهنگی و سیاسی را بشکند. بنابراین، برای تحقق تمدن نوین اسلامی، باید گفتمان مقاومت را از سطح یک مفهوم نظامی به «سبک زندگی مقاوم» ارتقا داد؛ جایی که در آن، عفاف و حجاب، تربیت فرزند، فعالیتهای اجتماعی بانوان، همگی مؤلفههای یک مقاومت هوشمندانه برای شکستن اراده دشمن میباشند. نقشه مسیر انقلاب در بیانیه گام دوم انقلاب آمده است. برای طی این مسیر باید در زمینههای علم و پژوهش، اخلاق، معنویت و .... مقاومت و ایستادگی کرد. اندیشه مقاومت باید نسل جوان امروز نهادینه شود و بانوان با الهام از الگوهای مقاومت، توانایی انتقال مفاهیم و آرمانهای انقلابی را ایفای نقش میکنند.
